دمی با حافظ

دمی با حافظ

من سوره حمد را میان خود و بنده‏ام تقسیم کردم

شأن نزول، مقاصد و اهداف کلی سوره حمد، و محورها و آموزه های آن چیست؟

 از آنجایی که لازم نیست همه سوره‌ها و آیات قرآن کریم دارای شأن نزول باشند، یکی از سوره‌هایی که برای آن شأن نزولی نقل نشده، سوره حمد و آیات آن است. سوره حمد دارای هفت آیه است که هر یک از این آیات اشاره به مطلب مهمى دارد.

آیات این سوره در باره خداوند و صفاتش، ربوبیّت خداوند، موضوع معاد، شناخت راه حقّ و درخواست رهروى آن است.

همچنین به ادامه راه اولیاى خدا، ابراز علاقه و از گمراهان و غضب ‏شدگان اعلام بیزارى و انزجار شده است. و در یک نگاه کلی این سوره به دو بخش تقسیم مى‏شود، بخشى از حمد و ثناى خدا سخن مى‏گوید و بخشى از نیازهاى بنده.

در مجموع تعالیم و آموزه های این سوره به صورت خلاصه چنین است:

1. انسان در تلاوت سوره حمد، با «بِسْمِ اللَّهِ» از غیر خدا قطع امید مى‏ کند. این آیه سر آغازى است براى هر کار، و استمداد از ذات پاک خدا را به هنگام شروع در هر کار، به ما مى ‏آموزد.

2. «رَبِّ الْعالَمِینَ» درسى است از باز گشت همۀ نعمت ها و تربیت همۀ موجودات به خدا، و توجه به این حقیقت که همه این مواهب از ذات پاک الاهی سرچشمه مى ‏گیرد.

3. «الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» توجه به رحمت گسترده پروردگار است. این آیه در واقع  این نکته را بازگو مى ‏کند که اساس خلقت، تربیت و حاکمیت او بر پایۀ رحمت و رحمانیت است، و محور اصلى نظام تربیتى جهان را همین اصل تشکیل مى ‏دهد.

4. «مالِک یَوْمِ الدِّینِ» غفلت از آینده را از انسان می زداید. این آیه در واقع توجهى است به معاد، و سراى پاداش اعمال، و حاکمیت خداوند بر آن دادگاه عظیم.

6. «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعین» توحید در عبادت و توحید در نقطۀ اتکای انسان ها را بیان مى ‏کند؛ «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» نفی ریا و شهرت طلبى است، و «إِیَّاکَ نَسْتَعین» اعلام انحصار استعانت و یاری از ذات احدیت، و ترس و واهمه نداشتن از هر قدرتی غیر از قدرت الاهی است.

8 «أَنْعَمْتَ» توجه دادن انسان به این نکته است که نعمت ‏ها به دست او است.

9 انسان با گفتن «اهْدِنَا» رهسپارى در راه حقّ و درست را درخواست مى‏ کند.

10 در «صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» همبستگى خود را با پیروان حقّ اعلام مى‏کند. به بیان روشن تر این آیه، بیانگر نیاز و عشق بندگان به مسئلۀ هدایت و نیز توجه به این حقیقت است که هدایت ها همه از سوى او است! سرانجام آخرین آیه این سوره، ترسیم واضح و روشنى است از صراط مستقیم، راه کسانى که مشمول نعمت هاى او شده‏اند، و این راه از راه غضب ‏شدگان و گمراهان جدا است. و سرانجام جملۀ «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ» و «لَا الضَّالِّینَ» بیزارى و برائت از باطل و اهل باطل را ابراز مى ‏دارد.[1]

در پایان باید گفت؛ این روایت از پیامبر اسلام (ص) بهترین بیان در مورد اهداف کلی و تعالیم سوره حمد است:

«خداوند متعال فرمود: من سوره حمد را میان خود و بنده‏ام تقسیم کردم، نیمى از آن براى من، و نیمى از آن براى بنده من است، و بنده من حق دارد هر چه را مى ‏خواهد از من بخواهد. هنگامى که بنده مى‏ گوید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»، خداوند بزرگ مى ‏فرماید: بنده‏ ام به نام من آغاز کرد، و بر من است که کارهاى او را به آخر رسانم و در همه حال او را پر برکت کنم، و هنگامى که مى‏گوید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»، خداوند می فرماید: بنده ‏ام مرا حمد و ستایش کرد، و دانست نعمت هایى را که دارد از ناحیۀ من است، و بلاها را نیز من از او دور کردم، گواه باشید که من نعمت هاى سراى آخرت را بر نعمت هاى دنیاى او مى ‏افزایم، و بلاهاى آن جهان را نیز از او دفع مى ‏کنم، همان گونه که بلاهاى دنیا را دفع کردم. و هنگامى که مى‏ گوید: «الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»، خداوند مى‏ گوید: بنده‏ ام گواهى داد که من رحمان و رحیمم، گواه باشید بهره او را از رحمتم فراوان مى‏ کنم، و سهم او را از عطایم افزون مى ‏سازم.

زمانی که مى‏ گوید: «مالِک یَوْمِ الدِّینِ»، او مى ‏فرماید: گواه باشید همان گونه که او حاکمیت و مالکیت روز جزا را از آن من دانست، من در روز

حساب، حسابش را آسان مى‏ کنم، حسناتش را مى‏ پذیرم، و از گناهان و خطاهایش می گذرم.

وقتی مى‏ گوید: «إِیَّاک نَعْبُدُ»، خداوند بزرگ مى ‏گوید: بنده ‏ام راست مى‏ گوید، تنها مرا پرستش مى ‏کند، من شما را گواه مى ‏گیرم بر این عبادت خالص، ثوابى به او مى‏ دهم که همۀ کسانى که مخالف این بودند به حال او غبطه خورند.

هنگامى که مى‏ گوید: «إِیَّاک نَسْتَعِینُ»، خدا مى ‏گوید: بنده ‏ام از من یارى جسته، و تنها به من پناه آورد، گواه باشید من او را در کارهایش کمک مى ‏کنم، در سختی ها به فریادش مى ‏رسم، و در روز پریشانى دستش را مى ‏گیرم.

و هنگامى که مى‏ گوید: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ ...»، (تا آخر سوره) خداوند مى‏ گوید این خواسته بنده ‏ام بر آورده است، و او هر چه مى ‏خواهد از من بخواهد که من اجابت خواهم کرد، آنچه امید دارد، به او مى ‏بخشم و از آنچه بیم دارد ایمنش مى‏سازم.[2]

 

[1] ر. ک: مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 1، ص 6- 8، دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1374ش؛ قرائتی، محسن، تفسیر نور، ج 1، ص 15- 17، مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن، تهران، 1383 ش‏.

[2] شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 300، جهان، 1378ق.

آيا در قرآن اسمي از هم‌زاد آمده است

آيا انساني كه هم‌زاد، او را اذيّت و آزار مي‌دهد، وظيفة انسان در برابر او چيست‌، آيا در قرآن اسمي از هم‌زاد آمده است و راهي براي كنترل آن بيان كرده است‌؟

اگر منظور شما از هم‌زاد، آن‌چه در زبان برخي عامّه مطرح است كه هر انساني هم‌زادي از جن‌ّ و شيطان دارد كه گاهي او را اذيّت مي‌كند، بايد گفت كه‌: 1. اصل وجود جن‌ّ، نكته‌اي است كه قرآن مجيد به آن اذعان دارد. 2. شيطان و جنّي كه در فرهنگ ديني اطلاق شده‌، بر مطلق موجود پنهاني‌، اعم از باشعور و بي‌شعور، دلالت دارد. 3. از آيات قرآني استفاده مي‌شود كه شيطان‌، موجودي شرور و موذي و مضرّ است كه درصدد ايجاد دو دستگي و اختلاف‌افكني بين مردم مي‌باشد.
اين‌ها گوشه‌اي از واقعيّات موجود است‌، امّا اين كه اين موجودات‌، انسان‌ها را آزار مي‌دهند يا اشكال عجيب و غريبي دارند; سم را رو دم دارند; موذي و پرآزار و كينه‌توز و بدرفتارند كه ممكن است از ريختن يك ظرف آب داغ در يك نقطه خالي‌، خانه‌هايي را به آتش بكشند و موهوماتي ديگري از اين قبيل‌، صحّت ندارد.
خلاصه آن‌كه‌، اصل وجود موجودي پنهاني به نام جن‌، مسلّم است‌، امّا اين كه هم‌زاد انسان باشد و او را اذيّت كند يا خرافه‌هاي ديگري از اين دست‌، مطلب عوامانه‌اي است كه صحّت ندارد.( با استفاده از يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ‌، آيت‌اللّه مكارم شيرزاي‌، ص 552، نشر برگزيده‌. )

رؤيت سيد درخواب ناشي ازارتباط روحي وقلبي بينندة خواب با ولايت دارد

اين كه مي گويند ديدن سيّد درخواب امام"ع" است درست است؟

 به طور كلي رؤيت سيد درخواب ناشي ازارتباط روحي وقلبي بينندة خواب با ولايت دارد واين حب و عشق به ولايت درخواب به سيماي سيّد ظهور مي كند. وجود مقدس امام عصر ارواح من سواه فداه به صور نوراني و روحاني مختلفي درخواب ظاهر مي شوند كه يكي از اين صور، سيماي سيّد است وگاهي هم حضرت به سيماي دل آراي خويش دل بينندة خواب را مي ربايند. البته بايد توجه نمود كه ديدن هر سيدي در خواب تعبير به رؤيت حضرت بقيه ا...الاعظم ارواح العالمين لتراب مقدمه الفداء،‌نمي گردد. ولي گاهي چنين است. عزيز دل، اعمال روزانة ما، سكنات وحركات ما، گفتار ورفتار ما درآنچه درعالم خواب مي بينيم تأثير دارد. اگر چشم سر كنترل شود ودربيداري پردة عفت خويش را پاره نكند حتماً چشم دل در خواب به رؤيت آن يوسف مه رخ نائل مي گردد. خداوند به ما وشما چنين توفيقي راعنايت فرمايد. 
پاسخ قسمت دوم سؤال شما اين است كه خواب ها كلاً به سه دسته تقسيم مي شود، نوعي القائات شيطاني است كه معمولاًُ موجب غم واندوه مي شوند، قسمتي رؤيا هاي صادقه است كه درآن بشارتهايي براي مؤمنين است ومنشأ هدايت هايي خواهد بود وقسمتي از خواب هم پريشان و بدون محتواي مشخص است ومانند قسمت دوم تعبير پذير نيست واحتمالاً عكس العمل كارهاي روزانه افراد است. 
صرف نظر ازآنچه كه ذكر كرديم درمورد سؤال شما در تقويت مباني اعتقادي آمده است : 
حقيقت مطلب اين است كه ما چند جور خواب داريم : 
دسته ول : آن خوابهايي است كه درقرآن آمده با تعبير : "اضغاث احلام؛ خوابهاي پريشان" آمده است وقتي عزيز مصر آن خوابها را ديد، معبرين را طلبيد كه خواب مرا تعبير كنيد وآنان نفهميدند وگفتند : اين خوابهاي پريشان است و ما نمي‌توانيم آنها راتعبير كنيم. 

دستة‌ دوم : آن خوابهايي هستند كه عكس العمل ناراحتيهاي انسان است كه او در بيداري يا متوجه اين ناراحتي است ويا متوجه نيست. گاهي اصلاً انسان متوجه نيست ولي درعالم خواب، آن ناراحتي خود را به شكلي به انسان نشان ميدهد: مثلاً گفته اند شخصي خواب ديد كه سگي پاي او را گزيده است. كسي نتوانست خواب او راتعبير كند، پس ازمدتي درهمان محل گزيدگي، غدة سرطاني، ظاهر شد. معلوم مي شود درهمان موقع كه خواب ديده، اين بيماري شروع شده است ولي آن شخص در بيداري به واسطة‌سرگرميها واشتغالات متوجه آن ناراحتي نشده است، اما در خواب كه اعصاب و بدن راحتند، اين ناراحتي خودش را به صورت گازگرفتگي سگ نشان داده است. 
دسته سوم : درروايات مابا تعبيرشيريني بيان شده است كه فرموده اند : "جزء من سبعين جزءً من النبوه" "1" اين خوابها يك جزء از هفتاد جزء نبوت است. انسان در خواب چيزهايي را دريافت مي كند كه يك نوع الهام است، شادي براي خيلي از شماها اتفاق افتاده وتجربه كرده باشيد؛ مثلاً شب يك قضية خوشحال كننده اي را در خواب مي بينيد كه درخارج تحقق پيدا مي كند. يا شخصي درخواب يك ناراحتي مي بيند وروز بعد آن ناراحتي برايش تحقق پيدا مي‌كند. 
پس از اين سه دسته خوابها، دستة اول كه خوابهاي پريشانند، كنارگذاشته مي شوند ودو دستة ديگر بسيار ارزشمندند. خوابهايي كه واكنش ناراحتيهاي انسان است ودر بيداري به آنها توجه نمي شود، براي روانكاوها مفيدند؛ يعني آنان با مطالعه روي اين گونه خوابهايي كه عكس العمل ناراحتي هاي شخص هست مي توانند به حقايقي و ناراحتيهايي پي ببرند ودرصدد علاج ودرمان برآيند. 
اما دسته سوم كه الهام به شخص است رؤياي صادقه هستند. 
نوع سوم خواب يعني رؤياهاي صادقه براي مؤمنين به عنوان بشارت از جانب پروردگار عالم است. بوسيلة آن گاهي معارف الهي وگاهي حوادث را درك مي كند در ديدن رؤياي صادقه مسائلي مثل صداقت وراستگويي، طهارت و وضو هنگام خواب،ذكر خدا گفتن، در طول روز وخصوصاً شب هنگام وبالأخص هنگام خواب و پرهيز از تصور وخيال پردازي گناهان واموري كه خداوند ازانجام آنها نهي فرموده است. وامور ديگر، تأثير زيادي دارد. 
روياهاي صادقه عمدتاً نياز به تعبير دارند، زيرا رؤياي صادق براي مؤمن درحكم كلام خداوند است كه او رامخاطب قرار داده است وفهم كلام الهي شرايطي را مي طلبد كه كمتركسي واجد آن است به چنين كساني معبرگفته مي شود،‌معبر از ظاهر رؤياي ديده عبور كرده وحقيقت وباطن آن را تفسير وبه اصطلاح تعبير مي كند، بنابراين براي هركسي نمي‌توان خواب راگفت تا تعبير نمايد . 
اميدوارم توضيحات فوق براي شما مفيد باشد انشاءا... 

) بحارالانوار،61/177